Digitale Contactdag Bouwkundig Erfgoed: Echt erfgoed? Authenticiteit in waarderen van bouwkundig erfgoed

24.02
2021
Agenda

Digitaal, via MS Teams

Vanuit je eigen woonkamer, keuken, bureau ...
Havenlaan 88, 1000 Brussel
Woensdag 24 februari 2021
9.00 - 17.00 uur

Het agentschap Onroerend Erfgoed organiseert vanaf 2021 een jaarlijkse contactdag over waardering van bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. De contactdag houdt de vinger aan de pols van recent onderzoek en actuele thema’s, met als rode draad de rol van waarderend onderzoek in de omgang met bouwkundig erfgoed. De contactdag biedt een platform voor onderzoek, en wil reflectie en debat stimuleren over de praktijk van waarderen. De contactdag biedt ook een netwerkmoment voor verschillende disciplines in erfgoedonderzoek in Vlaanderen. Het thema van de eerste editie van de Contactdag Bouwkundig Erfgoed op 24 februari 2021 is authenticiteit.

Authenticiteit speelt een belangrijke rol in erfgoed. We zeggen van iets dat het erfgoed is als het een echte getuige is van het verleden, als het authentiek aanvoelt. We willen het authentieke karakter van een streek, een plaats, een gebouw bewaren. Het criterium van authenticiteit weegt, vaak impliciet, sterk door bij de waardering van erfgoed, zowel bij de evaluatie van sites als Werelderfgoed als bij de bescherming als monument. Ook in de zorg voor erfgoed staat authenticiteit centraal. Restauraties van historische gebouwen worden vaak beoordeeld op de mate waarin het authentieke karakter behouden is.

Authenticiteit wordt vaak gelijk gesteld met materiële authenticiteit: een gebouw is authentiek als het nog voldoende origineel materiaal bevat. Maar er bestaan ook andere opvattingen over authenticiteit. Historische gebouwen zijn vaak een optelsom van verschillende bouwfasen. De authenticiteit ligt dan in de leesbaarheid van de historische evolutie van het gebouw. Bij werkend erfgoed zoals molens is reconstructie met vervangend materiaal gangbaar. Bij de waardering van moderne architectuur stelt zich de vraag of een gestandaardiseerde industriële architectuur enkel authentiek is bij behoud van de oorspronkelijke materialiteit. De leesbaarheid van het oorspronkelijke ontwerp wordt vaak net zo belangrijk bevonden als de authenticiteit van de materialen. De definitie van authenticiteit kan ook verschuiven volgens de beschikbare kennis. Zo werden tot ver in de 20ste eeuw ontpleisterde kerkinterieurs gezien als heel authentiek, terwijl onderzoek intussen heeft uitgewezen dat dit niet zo is.

Sinds enkele decennia is de opvatting over authenticiteit verbreed met andere dan historische en materiële invullingen. Voor erfgoedgemeenschappen is niet alleen materialiteit belangrijk, maar ook het beeld, de emotie of de beleving van een monument. Bij toerisme wordt veel belang gehecht aan de authentieke beleving van een historische plaats of gebouw. De verbreding van het authenticiteitsbegrip werd al in 1994 uitgedrukt in het Nara Document on Authenticity (ICOMOS). Het document verbindt de beoordeling van de authenticiteit aan verschillende aspecten en informatiebronnen, zoals vorm en ontwerp, materialiteit, gebruik en functie, tradities en technieken, locatie en setting, ervaring en beleving, de identiteit van de plek, …. Herbestemmingen maken deze complexiteit van het begrip authenticiteit vaak zichtbaar in de verschillende opvattingen van architecten, ontwikkelaars, bewoners, omwonenden, erfgoedgemeenschappen en de erfgoedsector. Sociologisch en antropologisch onderzoek wijst er bovendien op dat het authenticiteitsbegrip wordt gecreëerd en dus steeds vatbaar is voor verschuivende invullingen, in die mate dat het geen bruikbaar criterium meer is.

Deze uiteenlopende opvattingen van het authenticiteitsbegrip vormen een uitdaging voor erfgoedonderzoekers en -zorgers, die in de praktijk merken dat voor vele burgers, eigenaars, restauratiearchitecten en verenigingen authenticiteit een belangrijk criterium blijft in de waardering van bouwkundig erfgoed.

Programma

Voormiddag: plenaire sessie van 9.15 tot 12.00

9.15: Introductie door Sonja Vanblaere, agentschap Onroerend Erfgoed
9.30: Laurajane Smith, Australian National University: Emotional Authenticity and the affective Practices of Heritage Management
10.00: Gabri van Tussenbroek, Universiteit van Amsterdam: Tastbare geschiedenis is onvervangbaar. Over materiële authenticiteit

10.30-10.50    Pauze

10.50: Claudine Houbart, Université de Liège: From Venice to Riga: Authenticity and Globalisation
11.20: Piet Geleyns, agentschap Onroerend Erfgoed: Authenticiteit en de Werelderfgoedconventie: enkele Vlaamse casussen

 

12.00-13.00 Middagpauze
 

Namiddag: parallelle sessies van 13.00 tot 15.20

Parallelle sessie 1: Materiaal, (re)constructie en ontwerp: vormen van authenticiteit

Het oorspronkelijke materiaal wordt vaak gezien als de belangrijkste component van authenticiteit. In de praktijk blijkt dit echter een complex vraagstuk te zijn. Bij gebouwen met fragiele materialen is het behoud van materiële authenticiteit niet altijd mogelijk en kan voor reconstructie worden gekozen. Onderzoek van technieken en materialen kan naast de materiële variant ook andere vormen van authenticiteit onthullen, zoals de constructiewijze. Bij gebouwen met een rijke bouwgeschiedenis is authenticiteit geen eenduidig begrip, want verschillende delen, bouwfasen of materialen kunnen elk een eigen erfgoedwaarde bezitten. Bij restauratie verplicht deze gelaagdheid tot een afweging van wat precies de authenticiteit van het gebouw bepaalt.

 

13.00: Mario Baeck, onafhankelijk onderzoeker: Glanzende wanden, slijtvaste vloeren: problemen en oplossingen rond behoud van authenticiteit bij restauratie van historische betegelingen
13.25: Dries Vanhove, Dries Vanhove architectenbureau: De restauratie van een houten oorlogsbarak (Poperinge) en het behoud van het constructieprincipe van de ‘demonteerbare hut’
13.50: Alexander Massoels, IOED Haspengouw West: Authenticiteit in hokjes: vakwerk renoveren

14.15-14.30    Pauze

14.30: Barbara Van der Wee, Barbara Van Der Wee Architects: Authenticiteit in Hortarestauraties. Op zoek naar de samenhang tussen integriteit, materialiteit en leesbaarheid in de restauratie van Hôtel Winssinger
14.55: Stefanie van der Wallen, Erfgoed en Visie: Verschillende erfgoedwaarden, verschillende authenticiteit. Casus site Mayer van den Bergh

 

Parallelle sessie 2: Dynamisch erfgoed: onderhandelen over authenticiteit

De authenticiteit van erfgoed is niet enkel geworteld in de oorspronkelijke materialiteit, maar kan ook culturele, spirituele of functionele aspecten omvatten. Dit wordt heel duidelijk bij erfgoed of sites die een dynamisch of “levend” karakter hebben; die hun oorspronkelijke functie of gebruik hebben behouden, of verbonden zijn gebleven met het dagelijks leven, beleving of zingeving van gemeenschappen. Waardering of restauratie van zulke sites betekent ook vaak het ‘onderhandelen’ over authenticiteit met verschillende betrokkenen, gemeenschappen, of bewoners, met elk hun eigen invulling van authenticiteit. Het betekent ook de authenticiteit van de plek een hedendaagse invulling geven.

 

13:00: Gisèle Gantois, KU Leuven: Authenticiteit als herkenbare werkelijkheid: case Noeveren
13.25: Marie Moors, UHasselt: Onderhandelen over authenticiteit: adaptive re-use van modernistische woonensembles
13.50: Marcus van der Meulen, Technische Universiteit Aken: Materialiteit en continuïteit: de vraag naar authentiek religieus erfgoed

14.15-14.30     Pauze

14.30: Marieke Jaenen, Mar Jaen: De gelaagdheid van authenticiteit in de stadsscholen van Gent (1880-1915)
14.55: Joke Nijs, Origin: Een schone slaapster? De Brugse hallen en Halletoren, tussen idylle en authenticiteit

 

Panelgesprek van 15.45 tot 16.45

Panelgesprek met:   

  • Leen Meganck, agentschap Onroerend Erfgoed
  • Bie Plevoets, UHasselt
  • Rutger Steenmeijer, Gorduna vzw - vereniging van restauratie-conservatiearchitecten
  • Rudy de Graef, ICOMOS Vlaanderen-Brussel, agentschap Onroerend Erfgoed
  • Inge Bertels, UAntwerpen

 

Wetenschappelijk comité

  • Maude Bass-Krueger (UGent, Vakgroep Kunst-, Muziek- en Theaterwetenschappen)
  • Inge Bertels (UAntwerpen, Faculteit Ontwerpwetenschappen)
  • Vincent Debonne (agentschap Onroerend Erfgoed)
  • Rudy De Graef (agentschap Onroerend Erfgoed en ICOMOS Vlaanderen-Brussel)
  • Karel Dendooven (Herita vzw)
  • Marc Jacobs (UAntwerpen, Faculteit Ontwerpwetenschappen)
  • Frederik Mahieu (agentschap Onroerend Erfgoed)
  • Leen Meganck (agentschap Onroerend Erfgoed)
  • Anne-Françoise Morel (KULeuven, Departement Architectuur)
  • Bie Plevoets (UHasselt, Vakgroep Architectuur en Kunst)
  • Rutger Steenmeijer (Gorduna vzw)
  • Maarten Van Dijck (agentschap Onroerend Erfgoed)
  • Nathalie Van Roy (agentschap Onroerend Erfgoed)
  • Karina Van Herck (agentschap Onroerend Erfgoed)
  • Sara Vermeulen (agentschap Onroerend Erfgoed)
  • Nathalie Vernimme (agentschap Onroerend Erfgoed)

Inschrijven

Deelname is gratis, maar je bent wel verplicht om in te schrijven. Vul zeker een juist e-mailadres in zodat wij je alle informatie kunnen bezorgen om digitaal deel te nemen. Inschrijven kan tot en met 21 februari 2021. De meeste lezingen zijn in het Nederlands, drie internationale experten geven hun lezing in het Engels.

Blijf je graag op de hoogte over deze en komende contactdagen bouwkundig erfgoed? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief via het online formulier.