Herinventarisatie van het bouwkundig erfgoed in Merchtem

Inventaris

Tijdens de voorgaande beleidsperiode (2014-2019) stond het afronden van de herinventarisatie van de gemeenten in de Vlaamse Rand hoog op ons prioriteitenlijstje. We voegden updates en aanvullingen toe aan onze online inventaris. Merchtem was een van de laatste gemeentes die aan bod kwam. Het bleek een bijzonder interessante gemeente te zijn. Welk erfgoed voegden we toe en waarom? 

Aanleiding tot herinventarisatie en onderzoeksmethode

Het was hoog tijd voor een actualisatie, controle en aanvulling van Merchtem. De gemeente werd voor de eerste keer geïnventariseerd in de vroege jaren 1970 en behoorde zo tot de vroegste inventarissen van Vlaanderen. Je vindt de gemeente terug in boekdeel 2N van de reeks Bouwen door de eeuwen heen. De criteria voor opname in de inventaris waren toen selectiever in vergelijking met de hedendaagse aanpak. Een groot deel van het erfgoed, dat we volgens huidige criteria als waardevol beschouwen, bleef onderbelicht. Ook waren de gegevens ondertussen verouderd. 

De belangrijkste basis voor dit onderzoek was een uitgebreid, gebiedsdekkend veldwerk. We controleerden alle items van de oudere inventaris ter plaatse en selecteerden bijkomende panden met erfgoedwaarde, voornamelijk uit de tweede helft van de 19de eeuw en de eerste helft van de 20ste eeuw. Na een afweging van de erfgoedwaarde voerden we voor alle panden een uitgebreid archief- en literatuuronderzoek. Ook Heemkring Soetendaelle reikte ons informatie aan. Daarnaast maakten we veelvuldig gebruik van het eigen archief van het agentschap. In de eerste plaats voor de schat aan beeldmateriaal van de eerste inventariscampagne, maar natuurlijk ook voor de talrijke documentatie en restauratie- en beschermingsdossiers.

Het Merchtems erfgoed in cijfers

Merchtem dankt haar huidige omvang aan de gemeentelijke fusie van 1977. Sindsdien omvat ze ook (delen van) de voormalige gemeenten Brussegem en Hamme. Buiten de dichter bebouwde dorpskernen getuigt Merchtem van een overwegend landelijk en weinig dens bebouwd karakter. 

Het bouwkundig erfgoed in Merchtem is qua aantal relatief bescheiden. Van de 102 erfgoedobjecten uit de oude inventaris bleken vandaag slechts 50 panden nog voldoende erfgoedwaarde te hebben. Daarnaast waren enkele jaren geleden twee erfgoedobjecten toegevoegd naar aanleiding van een beschermingsdossier. Bij de huidige herinventarisatie kregen de inventarisfiches van deze 52 panden een update op basis van literatuur en recent onderzoek. Nu voegden we nog 58 nieuwe erfgoedobjecten toe in de online inventaris. Dit leidde tot 110 bewaarde erfgoedobjecten aangevuld met enkele sites met een landschappelijke component. Van het bouwkundig erfgoed bevindt het merendeel zich in Merchtem (en Peizegem), namelijk 72 erfgoedobjecten. Deelgemeenten Brussegem en Hamme bezitten respectievelijk 33 en 5 bewaarde erfgoedpanden of -sites. Daarnaast schreven we ook teksten voor een 25-tal geografische thema's over verschillende straten, deelgemeenten en gehuchten. 

Getuigen uit een ver verleden

De eerste inventaris van Merchtem omvatte relicten van de vroegste ontwikkeling van Merchtem tot in de 19de eeuw. Verschillende straten zoals de as Nieuwstraat – Markt – Krekelendries, waren belangrijk voor de economische ontwikkeling van Merchtem tijdens de middeleeuwen.

Ook de parallelle  Langensteenweg (de vroegere Oude Straat) was al in de middeleeuwen een belangrijke verkeersader. Ze bewaart enkele rijhuizen uit de tweede helft van de 19de eeuw (inventarisfoto anno 1971 rechts).

Rond de oude assen situeren zich restanten van de historische architectuur, maar er zijn ook nog oudere getuigen van nederzettingen bewaard. Voorbeelden hiervan zijn de zogenaamde Borcht van Merchtem, een motte ten oosten van de parochiekerk, en verder ten zuiden het domein Appelkot met de ovaalvormige ringgracht van het middeleeuwse Hof ter Spelt. 

In Peizegem bevindt zich nog de als monument beschermde woontoren van het hof ten Houte, die vermoedelijk opklimt tot de tweede helft van de 15de eeuw. Deze donjon is één van de 17 beschermde monumenten op Merchtems grondgebied, in sommige gevallen gecombineerd met een dorpsgezicht. Eén hoeve is enkel als dorpsgezicht beschermd. 

Een belangrijk aandeel van het beschermde patrimonium verwijst naar het religieuze erfgoed van de voorgaande eeuwen, waaronder de oudste parochiekerken, enkele 18de-eeuwse pastorieën en de Sint-Annakapel in Brussegem. Het beschermde pakket omvat ook een aantal belangrijke hoevesites, zoals de gesloten hoeve Torenhof, het Hof te Hamme en ’t Hof Tiendeschuur.

Het religieuze leven in de 19de en 20ste eeuw

De herinventarisatie van Merchtem liet toe onze inventaris aan te vullen met getuigen van het religieuze leven uit een recentere periode. De neogotische parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw Onbevlekt Ontvangen in Peizegem is een voorbeeld van provinciaal bouwmeester Gustave Hansotte uit de late jaren 1870. Ook de begraafplaats van Merchtem aan de Brusselsesteenweg, die vanaf 1905 in gebruik werd genomen, werd een erfgoedobject. Andere belangrijke getuigen zijn de talrijke kapelletjes die vanaf de 19de eeuw werden gebouwd of herbouwd. Enkele voorbeelden hiervan zijn te vinden aan Weyenberg, aan de Linthoutstraat of aan de Dendermondestraat. Een bijzonder voorbeeld werd geïntegreerd in de zijgevel van een boerenwoning, namelijk de Johannes De Doperkapel aan de Meutersweg.

Religie en volkskunde vertaalden zich ook in klein erfgoed. Achter het voormalige Gasthuis in de gelijknamige straat is een vroeg-20ste-eeuws kruis met bronzen Christusbeeld bewaard. De Mariagrot op deze site verdween bij de bouwwerken op dit terrein. Achter de kerk van Peizegem is wel nog een Mariagrot bewaard, die opklimt tot het laatste kwart van de 19de eeuw. 

In de oude inventaris was een 17de-eeuws hardstenen moordkruis opgenomen aan de Stoofstraat. Bij de herinventarisatie werd een recenter, eind-19de-eeuws exemplaar ontdekt aan Breestraeten, waarbij de blauwe hardsteen is uitgewerkt als imitatie boomstammen (foto rechts door Hedwig Vertonghen

Een open en landelijk karakter

Merchtem wordt gekenmerkt door een open landschap met een verspreide bebouwing; vooral in de rand van haar grondgebied en in de deelgemeenten Brussegem en Hamme. Sommige domeinen hadden een groot historisch belang. De oorsprong van het gehucht Ossel in Brussegem houdt bijvoorbeeld verband met het domein van het Hof ten Logien, en ook het Hof te Hamme kreeg zijn naam niet toevallig. Deze historische landhuizen en hoeves werden al in de eerste inventariscampagne opgenomen. Van de toenmalige landelijke bebouwing verloren ondertussen heel wat voorbeelden hun erfgoedwaarde door sloop of ingrijpende renovatie. Zeker wat betreft vakwerkbouw is er nog amper een voorbeeld bewaard.

De aanvulling van de inventaris betrof voornamelijk kleinschalige hoeves uit de 19de en vroege 20ste eeuw. Zo ontdekten we enkele U-vormige hoeves, bijvoorbeeld aan de Gasthuisstraat in Merchtem, het zogenaamde Prinsessenhof en aan de Bollestraat in Brussegem. Ook enkele herkenbare hoevetjes aan HolbeekBreestraetenDooren en de Eeckhoutweg kregen een fiche in de inventaris. De langgestrekte hoeve aan de Eeckhoutweg (foto rechts) in Brussegem werd volgens kadastergegevens heropgebouwd in 1911.

Merchtem als centrum van nijverheid, handel en industrie

Hoewel Merchtem eeuwenlang leefde van de landbouw, was het in de middeleeuwen ook een belangrijk handelscentrum. Daarnaast getuigen de verschillende watermolens van een grote ambachtelijke activiteit. In de 19de en 20ste eeuw kenden verschillende nijverheden een opmars in Merchtem. Zo telde de gemeente omstreeks 1926 zes bierbrouwerijen, één azijnfabriek, twee stoommelkerijen, zes maalderijen en molens, vier drukkerijen, twee zagerijen en vijf meubelfabrieken.

De brouwerijen zijn tot vandaag herkenbaar bewaard. Zo bevinden zich aan de Gasthuisstraat de gebouwen van de olieslagerij en brouwerij Sergoynne, aan de Bogaerdstraat de gebouwen van Cap-Ale en daarachter aan de Stoofstraat de brouwerij (gesloopt) en brouwerswoning van As-Ale. De meest monumentale brouwerijgebouwen bevinden zich op de hoek van de Kattestraat en de Langensteenweg, namelijk de brouwerij en directeurswoning van Ginder-Ale of Martinas. Ondanks de recente herbestemming tot woningen blijft dit een blikvanger in de dorpskern (foto rechts). 

In het gehucht Peizegem bevindt zich de nog werkzame brouwerij De Block, terwijl het dorpsbeeld van Brussegem nog steeds gedomineerd wordt door de aangepaste brouwerijgebouwen van Belgor. De brouwerswoning van Belgor bewaarde haar erfgoedwaarde. 

In Merchtem bevond zich aan de Stoofstraat een grote concentratie nijverheidsgebouwen, namelijk de al vermelde brouwerij As-Ale, azijnbrouwerij De Pauw, een melkerij en een huidenvetterij. Deze gebouwen zijn maar gedeeltelijk bewaard. Van de huidenvetterij is bijvoorbeeld enkel het woonhuis nog aanwezig. Een ander beeldbepalend nijverheidsgebouw in de dorpskern is Maalderij Meskens aan de Stationsstraat. Dit maalderijgebouw was nog actief tijdens het veldwerk in 2015, maar staat ondertussen leeg en is met sloop bedreigd.

Van de verschillende historische drukkerijen die Merchtem rijk was, is enkel de beschermde woning en drukkerij van Maurits Sacré aan de Korte Ridderstraat gaaf bewaard, inclusief de drukkerij-inrichting. Daar vlakbij in de Bogaerdstraat, bevindt zich een bewaarde winkelpui uit het interbellum; vermoedelijk deed het pand dienst als winkel in elektrische benodigdheden. Het meest opvallende handelspand uit het interbellum is echter de beschermde Fordgarage van Alfred George met autotoonzaal en appartement van de eigenaar-uitbater. ​​​​

Publieke architectuur

De voornaamste getuigen van het publieke leven in dorpscentra zijn gemeentehuizen en onderwijsgebouwen. In de kern van Merchtem waren deze voornamelijk van de hand van provinciaal architect Louis Spaak. Hij ontwierp het gemeentehuis (1837-1838) op de hoek van de Nieuwstraat en Bogaerdstraat, dat in 1978 werd gesloopt en vervangen door een nieuwbouw.

Het boerenburgerhuis van de voormalige olieslagerij en brouwerij van de familie Sergoynne deed tussen 1976 en 1982 tijdelijk dienst als gemeentehuis van Merchtem (foto rechts). 

Wat ook niet bewaard is, is Spaaks ontwerp voor het Gasthuis van Merchtem in de gelijknamige straat. De onderwijzerswoning van de jongensschool aan Reedijk (1863-1864) is de enige resterende getuige van zijn (momenteel gekende) Merchtemse realisaties en is als monument beschermd. 

In deelgemeenten Hamme en Brussegem hebben de gemeentehuizen en schooltjes grotendeels hun erfgoedwaarde verloren. In Brussegem bijvoorbeeld valt ten noordwesten van de kerk nog het voormalige gemeentehuis te herkennen uit het derde kwart van de 19de eeuw. Het achterliggende dorpsschooltje werd gesloopt en vervangen door nieuwbouw. 

Een blik op de woonhuisarchitectuur

De 19de-eeuwse en 20ste-eeuwse woonhuizen die we recent in de inventaris opnamen, maken in sommige gevallen deel uit van hoevecomplexen of houden verband met de nijverheden die hierboven werden vermeld. Aan de Stoofstraat is nog een getuige bewaard van de kleinschalige dorpsbebouwing uit de vroege 20ste eeuw (foto rechts).

Daarnaast zijn er in de dorpskern van Merchtem en daarbuiten nog enkele burgerhuizen bewaard, zowel in de vorm van rijhuizen als villa’s. Sommige werden gebouwd door dokters of burgermeesters van Merchtem, zoals de woning van Honoré Vanderlinden aan de Bogaerdstraat en enkele woningen aan de Langensteenweg

Wat betreft moderne architectuur zijn de voorbeelden schaarser. De Fordgarage die we al hebben vermeld, is het meest opvallende interbellumpand van de dorpskern.

Daarnaast vallen ook enkele woningen op, ontworpen door de Merchtemse architect Jean De Roy. Misschien ken je deze architect van het recent als monument beschermde café Eldorado in Grimbergen. In Merchtem ontwierp hij tijdens het interbellum een aantal woningen die aansluiten bij de moderne stromingen van dat moment, hoofdzakelijk art deco. Enkele verzorgde en herkenbare voorbeelden hiervan vinden we aan de StoofstraatAugust De BoeckstraatKoning Albertstraat en Reedijk.

Wat betreft de periode na de Tweede Wereldoorlog, vonden we in Merchtem quasi geen architectuur met erfgoedwaarde. Een burgerwoning aan de Stationsstraat vormt het meest recente erfgoedobject van Merchtem, in 1976 ontworpen door architect Frans Berghman.

Foto bovenaan: Het woonhuis van schrijnwerker en meubelmaker Henri De Roy gelegen aan Reedijk (1934), is een interessant voorbeeld van de moderne woonhuisarchitectuur van Jean De Roy.