SYNTAR 21: Ethisch verantwoord omgaan met menselijk botmateriaal

Archeologie

 

Al enkele jaren geeft de Vlaamse Regering een projectsubsidie voor syntheseonderzoek van archeologische opgravingsresultaten. De onderzoekers verlaten de sites op het terrein, op zoek naar het bredere plaatje. Zo komen ze tot nieuwe, bruikbare kennis over het verleden. In de online-reeks SYNTAR publiceren wij elk onderzoeksrapport dat zo tot stand kwam.

In SYNTAR nummer 21 trachten onderzoekers van Archeologie en Erfgoed bvba een praktisch en ethisch kader te maken voor de opslag en verwerking van menselijke resten, gevonden bij archeologische opgravingen.
 

 

In Vlaanderen is het belang van het documenteren en bestuderen van menselijke resten die bij archeologisch onderzoek aan het licht komen algemeen erkend. Maar in tegenstelling tot sommige andere landen beschikken wij echter niet over duidelijke regels voor wat er na de opgraving met deze resten gebeurt, of over ethische richtlijnen. Er bestaat ook geen overzicht van de skeletresten die momenteel in bewaring zijn, noch welke standaarden gebruikt worden voor opslag, eventuele herbegraving of verder onderzoek. Het MEMOR-project (2021-2023) had tot doel deze uitdagingen aan te pakken. Het resultaat van dit onderzoek is nu te vinden in SYNTAR nummer 21.

Wetenschap ...

Het eerste doel van het MEMOR-project was inventarisatie. Het onderzoek toont aan dat er binnen Vlaanderen een enorme rijkdom bestaat aan collecties met menselijk resten en dat de overgrote meerderheid hiervan beschikbaar is voor onderzoek. Goed nieuws dus! In totaal werden 742 collecties, uit 726 verschillende opgravingen en opgeslagen op 106 verschillende locaties, in een databank gestopt. Daarvan zijn er 594 beschikbaar voor onderzoek. In 7 gevallen was er geen toegang tot de locatie en in 44 gevallen was de collectie tijdelijk niet beschikbaar. Voor 73 collecties (dus net geen 10% van het totaal) was de beschikbaarheid jammer genoeg ongekend. 

Minder fraai, uit de MEMOR-databank is duidelijk geworden dat voor slechts de helft van de collecties de opgravingsdocumentatie beschikbaar is. In slechts 25% van de gevallen bevinden de skeletfiches, die ingevuld werden in het veld, zich bij de collectie voor consultatie. Dit is bijzonder jammer aangezien documentatie cruciaal is in het begrijpen van de begrafenisrituelen. In het geval van onvolledige documentatie gaat het vrijwel steeds om oudere opgravingen. Door de recente archeologische regelgeving is de deponering van de resten strenger geworden en wordt de bijhorende documentatie samen met een assessment en een eindverslag ingediend bij het agentschap Onroerend Erfgoed.

... en ethiek

Er bestaat in Vlaanderen een duidelijke regelgeving voor zowel begravingen en crematies (het Decreet op de begraafplaatsen en lijkbezorging), als voor archeologische opgravingen (het Onroerenderfgoeddecreet). Toch is er nog onduidelijkheid over hoe je archeologisch aangetroffen menselijk botmateriaal moet bewaren, ontsluiten of eventueel afstoten. Het MEMOR-project wilde hiervoor een ethisch kader ontwikkelen.

Het project bracht daarom in kaart welke juridische en (bio-)ethische kaders vandaag in Vlaanderen en België gehanteerd worden bij de omgang met menselijke resten. Hieronder vallen naast botmateriaal uit archeologische contexten ook DNA-extracties, isotopenstalen en tussenstappen in moleculaire analyses. Er werd eveneens bekeken hoe ze hier in het buitenland mee omgegaan. Zo konden de onderzoekers de Vlaamse situatie in een ruimere internationale en wetenschappelijke context plaatsen. Zij gingen eveneens in gesprek met juristen en ethici om een goed zicht te krijgen op de specifieke Vlaamse situatie, mogelijke knelpunten en oplossingen. Via PARCUM (het museum en expertisecentrum voor religieuze kunst en cultuur) werden ook de erkende religies en levensbeschouwingen naar hun visie op de omgang met menselijk botmateriaal gevraagd.

Op basis van de inventaris van collecties en de dialoog tussen archeologen, wetenschappers, ethici en vertegenwoordigers van de erkende religies en levensbeschouwingen, hebben de onderzoekers een poging gedaan om een breed gedragen wetenschappelijk en ethisch kader uit te werken voor de omgang met menselijke resten uit archeologische opgravingen in Vlaanderen. Naast aanbevelingen voor het beleid, levert dit vooral nuttige tips op voor eigenaars, beheerders, wetenschappers en mensen op het terrein.

 

Je kan de online databank raadplegen op www.memor.be

 

Lees het volledige onderzoeksrapport op OAR