Vlaanderen onder de scanner: twee hoge resolutie verwerkingen van het DHM Vlaanderen II online beschikbaar

Het nut van laseraltimetrie (meer algemeen bekend als ‘lidar’) voor archeologisch en cultuurhistorisch onderzoek is ondertussen bekend. Sinds de eerste versie van het Digitaal Hoogtemodel (DHM) Vlaanderen uit 2004 is dan ook frequent gebruik gemaakt van deze gegevens voor het onderzoek van verschillende archeologische sites en landschappen, bijvoorbeeld de neolithische site van Ottenburg. Dit eerste DHM Vlaanderen had een gemiddelde resolutie van 1 meetpunt per 4m².

Van 2013 tot 2015 werd een nieuwe laseraltimetrische opname gemaakt, deze keer met een gemiddelde resolutie van 16 meetpunten per 1 m², dus veel preciezer dan DHMV I. Deze gegevens laten toe kleine en subtiele topografische verschillen te herkennen. Er gebeurde dan ook al heel wat onderzoek op basis van deze gegevens voor het in kaart brengen van:

- oorlogslandschappen van de beide wereldoorlogen,
- akkercomplexen uit de ijzertijd (de zo genaamde
‘Celtic Fields’; ),

- prehistorische grafheuvels.

Het belang van deze gegevens voor het beheer van het archeologische erfgoed kan worden geïllustreerd door een aantal gebieden die op basis ervan werden aangeduid als beschermde archeologische site, bijvoorbeeld het Kolisbos in Pelt, en een grafheuvelcomplex in Postel.

De verwerking van de DHM gegevens in hun hoogste resolutie tot bruikbare producten vereist heel wat technische achtergrond en de nodige software, waardoor deze data slechts door een relatief klein aantal erfgoedonderzoekers ten volle werden benut. Daarom ontwikkelden Informatie Vlaanderen (Earth Observation Data Science) en het agentschap Onroerend Erfgoed twee hoge resolutie (met een rastergrootte van 0,25m²) kaartbeelden, die via geopunt en het geoportaal Onoerend Erfgoed online worden ontsloten, en die iedereen kan raadplegen.

Technische aspecten

Afhankelijk van de doelstelling kunnen de ruwe data van de laseraltimetrie verwerkt worden tot een groot aantal producten en beelden. Gezien de archeologische en cultuurhistorische insteek werden in de eerste plaats enkel de ‘grondpunten’ van het DHM Vlaanderen gebruikt. Met andere woorden: de punten gereflecteerd door gebouwen en de begroeiing werden weggefilterd. Het resultaat is een ‘digitaal topografisch model’ (DTM). Dit DTM is dan verwerkt tot twee producten die in het archeologisch en cultuurhistorisch onderzoek frequent worden gebruikt en intuïtief leesbaar zijn:

- een ‘hillshade’ kaart
-een ‘sky view factor’ kaart
(meer technische info over deze verwerkingen vind je in de handleiding
over het gebruik van laseraltimetrische gegevens en het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen).

Voor de opmaak van zo een verwerkingen zijn er heel wat verschillende opties mogelijk. Daarom werd eerst geëxperimenteerd met verschillende bewerkingen voor een aantal testlocaties in Vlaanderen. Dit resulteerde in een multidirectionele hillshade kaart, waarbij invallend zonlicht vanuit 8 verschillende hoeken werd gemodelleerd. Hierbij schijnt het virtueel invallend zonlicht vanuit een hoek van 35°’, en de hoogte wordt ‘overdreven’ met een factor 2.

De sky view factor kaart is opgebouwd vanuit 16 richtingen, met een 2,5m zoekradius, zonder hoogte overdrijving. Dit resulteert in een beeld dat vooral de microtopografische verschillen in het landschap vat.

Gebruik

Nu deze data vrij beschikbaar zijn, zijn er veel mogelijkheden voor het onderzoek en beheer van het onroerend erfgoed. Universiteiten, overheden, lokale erfgoeddiensten, maar ook geïnteresseerde burgers kunnen er immers mee aan de slag om gebieden te verkennen en cultuurhistorische relicten in kaart te brengen. De mate van precisie van de kaartbeelden laat toe om waardevolle relicten te herkennen, en biedt meestal ook een goed beeld van de staat van bewaring van de relicten. Op basis hiervan kunnen zones geïdentificeerd worden die in aanmerking komen voor een bescherming en gepast beheer. Eigenaars en beheerders van terreinen kunnen rekening houden met relicten op het terrein (bijvoorbeeld in het kader van natuurbeheer).

Wil je snel de nieuwe lagen zien?

Surf dan naar https://geo.onroerenderfgoed.be en klik in het menu bovenaan op Lagen. Bij de achtergrondlagen vind je verschillende renderings van het Digitaal Hoogtemodel. Daar staan nu twee nieuwe lagen bij, (‘hilleshade’ en ‘sky view factor’). Klik deze aan en begin je zoektocht!

Een historisch relict herkend? Meld dit dan aan ons agentschap via e-mail.

Foto links onder: Fort Nachtegalenhof in Hoboken sky view factor
Foto rechts onder: Fort Nachtegalenhof in Hoboken hillshade

Foto's bovenaan: de Koppenberg in Oudenaarde sky view factor en hillshade