Op deze pagina vind je een overzicht van alle handleidingen, afwegingskaders en richtlijnen die het agentschap aanbiedt ter ondersteuning van het uitvoeren van een lokaal erfgoedbeleid. We maakten hier een uitgebreide selectie van de meest gebruikte handleidingen over inventariseren, waarderen, beheren en adviseren van onroerend erfgoed, specifiek voor lokale overheden, erkende onroerenderfgoedgemeenten en IOED’s.  

Voor een volledig overzicht van alle publicaties van het agentschap, verwijzen we graag naar het Open Archief (OAR). Het doel van OAR is om alle publicaties van het agentschap Onroerend Erfgoed en zijn voorgangers in digitale vorm aan te bieden. Zo willen we de kennis over het onroerend erfgoed en de onroerenderfgoedzorg maximaal verspreiden en het draagvlak voor erfgoed vergroten. Op onze website vind je ook een overzicht van de meest recente publicaties. Vormingen en opleidingen die georganiseerd worden, vind je terug in de agenda

Inventariseren van bouwkundig en landschappelijk erfgoed  

Inhoudelijke handleidingen 

Het in kaart brengen van het erfgoed in een dorp, stad of streek is een eerste stap in het naar waarde schatten en beheren ervan. Inventariseren biedt een uitgelezen kans voor lokale besturen om het erfgoed dat zij belangrijk vinden, mee te nemen in hun ruimtelijke planning, in het beleid dat ze voeren om de omgeving te verbeteren, in het cultuurbeleid, in het toeristische beleid en op zoveel andere vlakken. Alle steden en gemeenten zijn sinds 2017 bevoegd voor het inventariseren van bouwkundig en landschappelijk erfgoed op hun grondgebied. 

  • Inventariseren van bouwkundig erfgoed
    Met deze handleiding wil het agentschap anderen op weg helpen bij het inventariseren van bouwkundig erfgoed in Vlaanderen en inspirerend werken bij de opmaak van lokale erfgoedinventarissen. De handleiding geeft inzicht in de wijze waarop het agentschap sinds de late jaren 1960 bouwkundig erfgoed inventariseert en welke criteria het gebruikt om selecties te maken. Als lokale partners op dezelfde manier inventariseren, vullen de inventarissen elkaar aan. 
  • Handleiding voor het inventariseren en waarderen van wegen met erfgoedwaarde
    Deze handleiding voor wegen met erfgoedwaarde biedt onderzoekers en lokale partners een methodologie voor het in kaart brengen van wegen die historisch waardevol zijn. Je vindt er een concreet stappenplan voor het inventariseren en waarderen van deze wegen met aandacht voor de belangrijkste informatiebronnen en een inventarisatiefiche voor het veldwerk. De handleiding bevat ook een referentiekader gebaseerd op verschillende erfgoedwaarden en selectiecriteria. Een aantal praktijkvoorbeelden illustreren de problematiek bij het dagelijks beheer van wegen met erfgoedwaarde en bieden mogelijke oplossingen. Op die manier kan de handleiding een inspiratiebron zijn om een aangepast beheer uit te werken voor deze wegen. 
  • Handleiding voor het inventariseren van houtige beplantingen met erfgoedwaarde
    Er is voor Vlaanderen nog geen gebiedsdekkende inventaris van houtige beplantingen met erfgoedwaarde. Aangezien het geografisch inventariseren van bomen en struiken en andere landschapselementen is overgedragen naar de lokale besturen, willen we met deze handleiding inspelen op de noden van lokale partners. Door de inventarissen voor houtige beplantingen met eenzelfde methodiek op te maken en eenvormig te ontsluiten, werken we samen aan een wetenschappelijk referentiedocument.  

De inventarismethodologie van houtig erfgoed wordt geïllustreerd in volgende filmpjes: 

Naast de inhoudelijke handleidingen die ingaan op de ruimere methodologie van het inventariseren, werden er ook handleidingen opgemaakt, specifiek in functie van het bewerken, aanvullen en actualiseren van de Inventaris van het Onroerend Erfgoed. Een actuele inventaris van het bouwkundig en landschappelijk erfgoed binnen je grond- of werkingsgebied is immers een belangrijke basis voor je onroerenderfgoedbeleid. De volgende handleidingen zijn hele concrete hulpmiddelen bij het opmaken of actualiseren van een erfgoedinventaris: 

  • Administratieve correcties in de wetenschappelijke inventaris
    Elk erfgoedobject wordt geregistreerd aan de hand van administratieve basisgegevens, namelijk een adres, afbakening op kaart en een actuele bewaringstoestand (fysieke toestand en erfgoedwaarde). Deze handleiding toont je hoe je een administratieve controle kan aanvatten met behulp van een overzichtslijst van deze gegevens, en reikt een aantal vuistregels en aandachtspunten aan bij de uitvoering van een dergelijke controle.  
  • Aanvullende informatie in de wetenschappelijke inventaris 
    Het actueel houden van de inventaris van bouwkundig en landschappelijk erfgoed binnen je grond- of werkingsgebied omvat niet enkel een administratieve controle, maar kan samengaan met een inhoudelijke controle. Vanuit een veelheid aan bronnen kunnen inhoudelijke inventarisgegevens fout of achterhaald blijken. Deze korte handleiding zet je op weg om dergelijke fouten recht te zetten in de vorm van een aanvullende informatie bij een erfgoedobject en toont je welke informatie hierin al dan niet thuishoort. 
  • Teksten schrijven voor de inventaris van het bouwkundig erfgoed  
    In deze handleiding deelt het agentschap haar jarenlange ervaring rond het opmaken van inventaristeksten over bouwkundig erfgoed, op het vlak van inhoudelijke kwaliteit, taalgebruik en tekststructuur. Je bent vrij om je hierdoor te laten inspireren. 
  • Richtlijnen voor de opmaak van een bibliografie  
    We streven naar een uniforme opmaak van de bibliografie bij alle inventaristeksten. Deze richtlijn somt per type bron de afspraken op, vergezeld van talrijke voorbeelden. 

Technische handleidingen 

Vanaf 2023 zullen steden en gemeenten zelf hun inventarisgegevens van bouwkundig en landschappelijk erfgoed kunnen invoeren en bewerken in de Inventaris van het Onroerend Erfgoed. Deze pagina zal dan aangevuld worden met technische handleidingen, onder meer specifiek gericht op de invoer van inventaristeksten in de Inventaris van het Onroerend Erfgoed en van foto’s in de Beeldbank. 

Vergunnen, adviseren of beheren van onroerend erfgoed  

Afwegingskaders 

Bij het beheer van onroerend erfgoed moet je vaak kiezen. Als agentschap maken we dagelijks weloverwogen afwegingen wanneer we om advies gevraagd worden bij een omgevingsvergunning of een toelating beoordelen. Om je een duidelijker inzicht te geven in de criteria die bij onze advisering meespelen en om een uniforme aanpak over heel Vlaanderen te garanderen, maken we afwegingskaders. We willen je zo een beter zicht geven op de manier waarop we de aanvragen behandelen. De volgende afwegingskaders kunnen jou helpen bij het verlenen van vergunningen en het adviseren van bouwheren.

  • Niet-bebouwde ruimte in beschermde erfgoedsites
    Dit afwegingskader bevat algemene principes en praktische handvaten voor het beoordelen van zowel princieps- en verkavelingsaanvragen als vergunningsaanvragen. Specifiek gaat het om aanvragen over het aansnijden van niet-bebouwde ruimte in een beschermde site, meestal voor bebouwing. Door het afwegingskader stap voor stap toe te passen, krijg je inzicht in de ontwikkelingsperspectieven van niet-bebouwde ruimtes in beschermde sites. 
  • Actieve landbouwbedrijven in beschermd erfgoed
    Dit afwegingskader zoekt naar een evenwichtige oplossing voor actieve landbouwers die hun beroep uitoefenen en verder willen zetten op of in beschermd erfgoed. Hierbij houden we rekening met het behoud van erfgoedwaarden, de landschappelijke setting en de agrarische context. 
  • Behoud kasseiwegen versus verbetering rijcomfort
    Dit afwegingskader geeft aan hoe we het behoud van de erfgoedkwaliteiten van kasseiwegen bewaken en gaat dieper in op een aantal mogelijke alternatieven om het rijcomfort en de duurzaamheid van de kasseiwegen te verbeteren. 
  • Dakisolatie
    Dit afwegingskader is een hulpmiddel om hedendaagse comfort- en gebruikerseisen te verzoenen met het behoud van de erfgoedwaarden van daken bij beschermd erfgoed. 
  • Erfgoedwaarden van funerair erfgoed
    In dit afwegingkader worden de erfgoedwaarden en selectiecriteria toegelicht die de basis vormen voor de bescherming van funerair erfgoed. Deze hebben betrekking op de drie types van funerair erfgoed: kerkhoven, buitenbegraafplaatsen en individuele graftekens. 
  • Historisch schrijnwerk
    Dit afwegingskader is een hulpmiddel om hedendaagse comfort- en gebruikerseisen te verzoenen met het behoud van de erfgoedwaarden van historisch buitenschrijnwerk in beschermd erfgoed. 
  • Kunststeen
    Kunststeen wordt sporadisch toegepast in de restauratie van beschermde monumenten. Dit afwegingskader licht de criteria toe die een rol spelen in het beslissingsproces.  
  • Publiciteit in en aan beschermd erfgoed
    Het afwegingskader publiciteit maakt duidelijk met welke principes men rekening moet houden bij het aanbrengen van publiciteit in en aan beschermd erfgoed. 
  • Zonne-energie in een erfgoedcontext
    Het opwekken van zonne-energie kan zowel plaatsvinden op gebouwen, in de omgeving van gebouwen als in afgelegen buitengebieden. Ook in een historische context is energieopwekking mogelijk, maar echter niet altijd. Dit afwegingskader geeft aan welke vijf stappen doorlopen moeten worden om te beoordelen of het winnen van zonne-energie verenigbaar is met de erfgoedwaarde van een site. Het biedt bovendien alternatieven aan als dit niet het geval zou zijn. 
    Dit afwegingskader werd opgemaakt om te beoordelen of het winnen van zonne-energie verenigbaar is met de erfgoedwaarde van een site. In oktober 2022 werd beslist om het plaatsen van zonnepanelen op erfgoed te vereenvoudigen. Het afwegingskader voor het beoordelen van aanvragen voor zonnepalen op erfgoed zal dus aangepast worden.

Richtlijnen en handleidingen 

Naast de reeks afwegingskaders, publiceerde het agentschap ondertussen een divers en uitgebreid aantal richtlijnen en handleidingen die je bijkomend kunnen ondersteunen in je lokaal onroerenderfgoedbeleid. Sommige documenten bieden je heel concrete handvaten bij het nemen van beslissingen en beoordelen van vergunningen, of bij het beheer van onroerend erfgoed. Daarnaast werden er ook handleidingen opgemaakt die je wegwijs maken in de regelgeving. Alle handleidingen kan je terugvinden in ons Open Archief. Op deze pagina nemen een voor jou relevante selectie van deze handleidingen op, onderverdeeld per discipline. 

Algemeen 

  • Handboek verankeren van erfgoed in ruimtelijk beleid
    Dit handboek wil iedereen die geconfronteerd wordt met ruimtelijke erfgoedvraagstukken op weg helpen om deze op te lossen met respect voor zowel erfgoedwaarden als belangen en waarden die spelen binnen ruimtelijke ordening. De beleidsinstrumenten van de ruimtelijke ordening bieden immers ook kansen voor het behoud van onroerend erfgoed. De publicatie omvat een methodiek en afwegingskader voor de inzet op het behoud van erfgoedwaarden in RUP’s, beschrijft de diverse houdingen die in het ruimtelijk planningsproces kunnen ingenomen worden ten aanzien van onroerend erfgoed, en verzamelt voorbeelden van hoe onroerend erfgoed kan verankerd worden in ruimtelijke uitvoeringsplannen.  
  • Onroerend erfgoed en toegankelijkheid
    Deze handleiding plaatst de betere toegankelijkheid in het kader van de ontsluiting van het publiek toegankelijk onroerend erfgoed voorop. Ze richt zich op een zo ruim mogelijke groep en focust op voorzieningen die ten goede komen aan personen met een motorische, visuele en auditieve beperking, steeds rekening houdend met de ‘draagkracht’ en het behoud van de intrinsieke waarden van het betrokken erfgoed.

Bouwkundig erfgoed 

  • Richtlijn voor de beoordeling van sloopaanvragen
    Voor de sloop van een gebouw of constructie heeft de bouwheer een omgevingsvergunning nodig. Bij gebouwen of constructies opgenomen in de vastgestelde Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed, moet je als vergunningverlenende overheid motiveren en in de beslissing aangeven hoe je de erfgoedwaarden in acht hebt genomen. Sinds 1 januari 2017 geeft het agentschap niet langer advies bij dergelijke vergunningsplichtige aanvragen over vastgesteld bouwkundig erfgoed. Deze richtlijn heeft dus als doel de vergunningverlenende overheid te ondersteunen in de beoordeling van sloopaanvragen van gebouwen en constructies opgenomen in de vastgestelde Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Uiteraard kan deze richtlijn ook een leidraad zijn bij de beoordeling van waardevolle gebouwen en constructies die (nog) niet werden opgenomen in de vastgestelde Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. 
  • Uniforme procedure voor het documenteren van erfgoedwaarden bij sloop en verplaatsing
    Voor de sloop, demontage, heropbouw of verplaatsing van vastgesteld bouwkundig erfgoed is steeds een omgevingsvergunning nodig. Als vergunningverlener neem je hierover een beslissing, rekening houdend met de zorgplicht. Hierbij kan je voorwaarden opleggen, bijvoorbeeld dat de initiatiefnemer het onroerend goed degelijk documenteert voor uitvoering van de werken. Deze handleiding wil een inspiratiebron zijn voor vergunningverleners om deze voorwaarden op te stellen. Door de opmaak van een stappenplan voor het documenteren van de erfgoedwaarden in het ganse proces van sloop, demontage en heropbouw of verplaatsing, wil de handleiding de voorwaarden en bepalingen hierrond uniformiseren. Ook wordt ingegaan op de belangrijkste technieken en worden enkele voorbeelden toegelicht. 
  • Energiezuinig leven in woningen met erfgoedwaarde
    Hoe kunnen we woningen met erfgoedwaarde in Vlaanderen energiezuiniger maken? Een vergunningverlenende overheid kan in deze handleiding ondersteuning vinden voor het geven van een consequent en correct advies op voorgestelde aanpassingen aan woningen met erfgoedwaarde, aangepast aan de specificiteit en draagkracht van het individuele gebouw. 
  • Het herbestemmen van een historisch waardevolle hoeve 
    Historische hoeves kwamen de voorbije decennia vaak onder druk te staan. Deze handleiding wil een inspiratiebron zijn om met dit gebouwtype om te gaan en te komen tot een duurzame herbestemming met respect voor de erfgoedwaarden. De publicatie reikt hiervoor een methodologie aan en gaat in op de typische kenmerken van historisch waardevolle hoeves en hun geografische spreiding in Vlaanderen, op onze algemene visie op herbestemmen en illustreert dit met voorbeelden.  
  • Vragen en antwoorden over funerair erfgoed
    Deze handleiding wil een antwoord bieden op vragen van begraafplaatsbeheerders, binnen de hedendaagse evoluties in het begraafplaatsbeheer en de wettelijke vereisten met betrekking tot het inventariseren en bewaren van funerair erfgoed.  
  • Een beheersgerichte blik op muurschilderingen in Vlaanderen
    Deze handleiding is onder meer bedoeld als werkinstrument bij het advies over het beheer van muurschilderingen. De publicatie gaat dieper in op de kenmerken en de noden van muurschilderingen, evenals de effecten van de omgeving en van menselijke ingrepen. De onderzoekers van het agentschap werken erin een aangepaste methodologie uit voor het onderzoek in situ en de verwerking van de data, gebaseerd op jarenlange ervaring in de vele onderzoeks- en restauratiewerven. Ook formuleren we praktische richtlijnen en aanbevelingen voor de optimale bewaring van de wandschilderingen. Aan de hand van een zeventigtal cases worden mogelijke schade- en risicofactoren verduidelijkt en krijg je praktische tips.  
  • Beheer van de erfgoedwaarden in het patrimonium van de sociale huisvestingsmaatschappijen
    Het patrimonium van de sociale huisvestingsmaatschappijen in Vlaanderen vertelt het verhaal van een eeuw sociaal wonen. Door recente evoluties staat dit erfgoed onder druk. De inzet op energie-efficiëntie in de sociale huisvestingssector, gecombineerd met strikte normen op het vlak van woonkwaliteit en betaalbaarheid, vormen een grote uitdaging. Met deze handleiding willen we een inspiratiebron bieden om deze ontwikkelingen te verzoenen met het erfgoed. Dit gebeurt aan de hand van een beheersvisie voor dit patrimonium, het aanreiken van enkele tools en het tonen van voorbeelden. Ook voor vergunningverleners kan deze handleiding inspirerend werken. 
  • Terrassen in erfgoedcontext
    Wat kan en wat niet kan bij het plaatsen van terrassen in erfgoedcontext? Het gaat in de eerste plaats over toevoegingen in en aan beschermd erfgoed, maar kan ook een inspiratiebron zijn voor het plaatsen van terrassen in een erfgoedomgeving die niet beschermd is. Er wordt vooral nadruk gelegd op de generieke principes die invloed hebben op het onroerend erfgoed, contextafhankelijke aspecten zoals kleur- en materiaalgebruik worden niet behandeld. De mogelijke keuzes die hierbij kunnen worden gemaakt, verschillen te sterk van locatie tot locatie en horen thuis in een terrasreglement op maat.  

Landschappelijk erfgoed 

  • Handleiding voor het beheer van historische dreven en wegbeplantingen
    Dreven en wegbeplantingen zijn belangrijke lijnvormige elementen in het landschap die bijdragen tot de regionale identiteit. Om historische dreven en wegbeplantingen in stand te kunnen houden, moet men weten hoe ze in het verleden beheerd werden. Deze handleiding maakt je wegwijs in de typologie, erfgoedwaarden en geschiedenis van historische dreven en wegbeplantingen. Zowel het historische als het hedendaagse beheer komen aan bod. De handleiding bevat ook een overzicht van de boomsoorten die vroeger in Vlaanderen als laan- en straatboom werden aangeplant, en geeft enkele aanbevelingen voor het opstellen van een drevenbeheersplan en voor het ontwerpen van nieuwe dreven in een cultuurhistorische context. 
  • Handleiding voor het beheer van hagen en houtkanten met erfgoedwaarde
    Deze handleiding gaat dieper in op het historisch beheer van hagen en houtkanten en dient op die manier als inspiratiebron voor onze hedendaagse omgang met dit erfgoed, onder andere voor lokale besturen die met het beheer van dit erfgoed te maken hebben. De publicatie gaat in op de benamingen en geschiedenis van lijnvormige beplantingen in Vlaanderen, het historische en het hedendaagse beheer van dit type erfgoed, en biedt een overzicht van de bomen en struiken die vroeger in Vlaanderen werden gebruikt voor het aanleggen van hagen en houtkanten. 
  • Methodologie voor het beheer van historische tuinen en parken in Vlaanderen
    Om historische tuinen en parken in stand te kunnen houden, moet je weten hoe ze in het verleden beheerd werden. Aangezien hierover slechts weinig gepubliceerd is, werkte het agentschap een handleiding uit rond deze methodologie, waarin veel aandacht besteed wordt aan de oude beheerstechnieken. De kennis van deze technieken is belangrijk voor een goed begrip van het historisch beheer en kan ook inspirerend werken voor het hedendaags beheer. Deze handleiding is dus bijvoorbeeld nuttig bij advisering, maar ook bij het eigen beheer en de uitvoering ervan, door bijvoorbeeld de gemeentelijke groendiensten. De handleiding omvat ook enkele aanbevelingen voor het opstellen van een beheersplan en het omgaan met actuele uitdagingen in historische tuinen en parken. 

Archeologie

  • Archeologieregelgeving voor vergunningverleners  
    Deze digitale publicatie maakt je wegwijs in de archeologieregelgeving en de verplichtingen die daaruit voortvloeien voor de aanvraag van een omgevingsvergunning voor stedenbouwkundige handelingen of het verkavelen van gronden. 
  • Beslissingsboom voor verplicht archeologisch vooronderzoek
    Het Onroerenderfgoeddecreet verplicht de aanvrager van een stedenbouwkundige vergunning of verkavelingsvergunning om in bepaalde gevallen een bekrachtigde archeologienota bij de vergunningsaanvraag te voegen. Of een aanvrager verplicht is een archeologienota toe te voegen aan de vergunningsaanvraag, is afhankelijk van de situatie. Voor stedenbouwkundige vergunningen en voor verkavelingsvergunningen zijn de criteria en drempels verschillend, waardoor er voor beide een apart schema werd opgemaakt. Deze schema’s loodsen je aan de hand van korte vragen doorheen de verschillende wettelijke criteria. De gebruikte termen worden in de legende geduid. 
  • Leidraad voor het afbakenen van GGA 
    Een Gebied Geen Archeologie of GGA duidt op kaart aan waar geen archeologisch erfgoed te verwachten valt. Er moet geen archeologienota bij een vergunningsaanvraag worden gevoegd als de ingreep in de bodem waarvoor de omgevingsvergunning wordt aangevraagd volledig binnen een gebied valt dat op deze kaart is aangeduid. Erkende onroerenderfgoedgemeenten kunnen sinds 2019 zelfstandig gebieden afbakenen, die bekrachtigd worden in een gemeentelijk reglement. De onroerenderfgoedgemeente moet deze afbakeningen aan het agentschap overmaken. De gemeentelijke vrijstellingen gelden pas zodra we deze gebieden publiceren on onze website. Deze leidraad helpt je met een aantal bronnen en een methode op weg in de aanpak van deze afbakeningen op gemeentelijk niveau. 
  • Code van Goede Praktijk voor archeologie en metaaldetectie 
    Naast de regelgeving is de Code van Goede Praktijk een belangrijk afwegingskader bij het beoordelen van archeologienota's en nota's. Daarnaast bieden we verschillende handleidingen aan die de principes en voorschriften van de CGP doorvertalen naar de dagelijkse praktijk. In die zin zijn ze een aanvulling op de CGP en kunnen ze helpen bij het maken van die afweging.

Technische handleidingen 

Bij het uitvoeren van je bevoegdheden en taken als lokaal bestuur komen er ook technische aspecten kijken. Op deze pagina verzamelen we de handleidingen die hierop ingaan.  

Voor onroerenderfgoedgemeentes

  • Instellen van gebruikersrechten voor onze loketten 
    Om het e-loket van het agentschap Onroerend Erfgoed te raadplegen en gebruiken, en taken op te nemen die bij de erkenning als onroerenderfgoedgemeente horen, dien je je eerst te registreren als vertegenwoordiger van die gemeente. Je ontvangt dan bijkomende rechten in het gebruikersbeheersysteem van de Vlaamse overheid. Deze richtlijn biedt je een stappenplan hoe je je als gebruiker kan registreren.