In Sint-Niklaas staat een prachtige art-deco school, bekend als de ‘Broederscholen’ van de Broeders Hiëronymieten. De neogotische torenspits van de centraal geplaatste schoolkerk, in 1870 ontworpen door geestelijk directeur E.H. De Roubaix, is een ijkpunt in de skyline van de stad. Een groot deel van de schoolgebouwen is ontworpen door de lokale architecten August en Leander Waterschoot. Met deze realisatie zetten vader en zoon Waterschoot zich op de kaart als producenten van stijlzuivere art-deco van hoge kwaliteit. De schoolvleugels vormen een harmonieus geheel dat als een bakstenen mantel van kleurenpracht en artistieke details de vijftig jaar oudere schoolkerk omarmt. De bescherming in 2015 is dus meer dan terecht.

Maar een school is een bruisende gemeenschap die leeft, ademt en vooral ook groeit. Hoe gaat men in die context om met de erfgoedwaarden van het patrimonium? Die vraag werd harde realiteit toen de Stichting Hiëronymus, eigenaar van de school, op zoek moest naar ruimte voor nieuwe klaslokalen, en geconfronteerd werd met de beperkingen die een bescherming als monument oplegt. De eigenaar en de consulenten van Onroerend Erfgoed konden het echter wonderwel met elkaar vinden, en samen met MT Architecten realiseerden ze de herbestemming van de schoolkerk tot een serene ruimte voor ontmoeting, onderwijs, contemplatie en feest.

Ik ging langs voor een fotoreportage, en sprak met Marina De Vuyst, directeur van de Stichting Hiëronymus, erfgoedconsulent Ben Boone en architecten Tom Van Mieghem en Iris Pauwels over dit opmerkelijke project.

- De schoolkerk maakt deel uit van een groot schoolcomplex dat beschermd werd in 2015. Hoe werd er gereageerd op die bescherming?

Ben Boone (erfgoedconsulent): Eerlijk gezegd, toen ik in 2015 mevrouw De Vuyst voor de eerste keer ontmoette, had ik niet durven hopen dat we vandaag dit resultaat zouden kunnen voorleggen. Begrijp mij niet verkeerd: de Stichting Hiëronymus heeft het scholencomplex steeds met veel toewijding onderhouden.

Marina De Vuyst (directeur): Wij waren in eerste instantie verbaasd. Wij hebben de art-deco gebouwen altijd naar waarde weten te schatten. De titel van beschermd monument was bijgevolg voor ons geen noodzaak om ook in de toekomst zorg te dragen voor ons patrimonium.

Ben Boone: Er was bij de Stichting aanvankelijk weinig animo te bespeuren voor onze beschermingsplannen.De kerk werd al lang niet meer gebruikt voor misvieringen en bezinningsmomenten, en deed enkel nog dienst als stille studieruimte. Investeren in dit grote, kostelijke gebouw leek nutteloos en op termijn was de afbraak van de schoolkerk een logische keuze voor een onderwijsinstelling.

Marina De Vuyst: Wel, de uitdagingen op het vlak van infrastructuur waren er en die moesten opgelost worden. Zodra we echter inzagen dat de bescherming een feit zou worden, hebben we gedaan zoals de Broeders het ons altijd hebben voorgedaan: met visie en daadkracht de toekomst tegemoet zien en als het ware van de nood een deugd maken.

- Wat waren die uitdagingen op vlak van infrastructuur precies?

Marina De Vuyst: In 2013 kreeg het schoolbestuur van het Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs (AGION) het heuglijke nieuws dat de financiële middelen voor het Masterplan vrijkwamen. Het signaal voor ons om te starten met de realisatie van een grote nieuwbouw. Maar daarvoor moet een bestaand en versleten schoolgebouw gesloopt worden. Struikelblok: in dat gebouw huizen negen klasgroepen, die een nieuw onderkomen moeten krijgen. Voor vijf van die negen klasgroepen kon via interne reorganisatie een oplossing gevonden worden. Maar de vier andere bleven in de kou staan. De Schoolkerk deed sinds een tiental jaar geen dienst meer als religieus gebouw voor vieringen. Door, zoals eerder gezegd, kansen en uitdagingen met elkaar te verbinden, zijn we op het idee gekomen om 4 klaslokalen te creëren binnen de muren van de intussen beschermde kerk.

- Wat heeft geleid tot de keuze voor dit ontwerp? Was het voor de architecten een moeilijke zoektocht naar de juiste toon?

Marina De Vuyst: In eerste instantie dachten we dat we snel even een eenvoudige constructie van 4 kleine lokalen konden realiseren op de kerkvloer. We hadden daarvoor zelfs al een aannemer aangesproken. Erfgoedconsulent Ben Boone opperde echter dat het toch zinvol zou zijn om naar een concept te zoeken waarbij de doorkijk en het zicht op de originele kerkvloer met floraal motief behouden zou blijven. De aannemer bracht ons vervolgens in contact met MT Architecten.

Tom Van Mieghem (architect): Er werd ons niet meteen een eisenpakket aangereikt. Onze insteek was om de schoolkerk betekenisvol te houden, door met een terughoudende architectuur polyvalent gebruik mogelijk te maken.

- Is er in de loop van dit hele proces nauw overleg tussen bouwheer, architect en consulent geweest, of kijkt de consulent meer vanaf de zijlijn toe?

Ben Boone: Vooral in de ontwerpfase hadden we nauw contact. Een constructieve dialoog tussen de drie partijen is heel belangrijk om tot een gedragen project te komen. De opdrachtgevers beslisten al snel om het ambitieniveau op te schroeven. Ze stelden de kwaliteit van het ontwerp en het vakmanschap van de uitvoeders als uitgangspunt centraal. Dat schept meteen vertrouwen.

Marina De Vuyst: Dat kan ik enkel beamen. Nog voor de werken van start gegaan zijn op 4 maart 2016, hadden we al in samenwerking met Monumentenwacht klimaatloggers geplaatst en hadden we het hele schip van de kerk -bijna à la Christo- ingepakt met plastic.

Ben Boone: Opvolging tijdens de werken was voor mij minder belangrijk. Enkel bij beslissingsmomenten over erfgoedelementen en het occasionele knelpunt kwam ik langs op de werf. De samenwerking en communicatie gingen heel vlot. Vooraleer de architecten kunnen ontwerpen moet je als erfgoedconsulent duidelijk maken welke de elementaire erfgoedelementen zijn. Je geeft mee welke elementen tijdens en na de werkzaamheden gevrijwaard en in ere hersteld moeten worden, en je zet de krijtlijnen uit waarbinnen nieuwe ontwikkelingen mogelijk zijn. Die keuze scherp stellen, zonder daarbij de ontwerpvrijheid van de architect te beknotten, is volgens mij essentieel. Verder geef je ook zoveel mogelijk aandachtspunten mee.

- Wat zijn die aandachtspunten?

Ben Boone: Belangrijk bij dit neogotische gebouw is de verticaliteit en de ruimtelijkheid, de centrale as doorheen de kerk en het specifieke karakter van koor en schip. Maar de aandachtspunten en wensen van de school zijn minstens even belangrijk, zij moeten het gebouw uiteindelijk gebruiken en beheren. In die voorafgaande gesprekken leer je veel over elkaars eisen, wensen en gevoeligheden. Uiteindelijk bleken de brandeisen die voor scholenbouw van toepassing zijn de moeilijkste horde om te nemen.

Tom Van Mieghem: Ben Boone heeft de eerste schetsen van de box kritisch bekeken. De leslokalen waren aanvankelijk breder, maar ze zijn in overleg compacter geworden en in de lengterichting van de kerk georganiseerd. De zijdelingse open ruimte die zo ontstond draagt bij tot de ruimtelijkheid en de beleving op alle verdiepingen.

Iris Pauwels (architect): Onmiddellijk na de ontwerpfase stonden Onroerend Erfgoed en Monumentenwacht ons bij om na te denken over het conserveren van houtsnijwerk, gepolychromeerde wanden, veelkleurige cementtegelvloeren…. Deskundigen kwamen ter plaatse, elke visie werd afgewogen.

Tom Van Mieghem: Onroerend Erfgoed vroeg om de bestaande zettingsbarsten te onderzoeken. De sonderingsgrafieken en analyse door de stabiliteitsingenieur konden echter iedereen geruststellen. Ook klimatisatie tijdens de werken bleek noodzakelijk. Dit losten we kostenefficiënt op met een met folie bekleede binnentent, en het gebruik van waterbesparende toeslagstoffen in beton en chape.

- Zijn jullie tussen alle noden en voorwaarden gemakkelijk overeengekomen?

Marina De Vuyst: Ik vind dat wij van bij het begin op een zeer constructieve manier en met respect voor elkaars verwachtingen hebben samengewerkt. Ik wil de mensen van Onroerend Erfgoed echt wel bedanken. Bouwkundig erfgoedonderzoeker Helena Duchêne, die een schitterende geschiedkundige studie heeft gemaakt van ons art-deco patrimonium. Ben Boone, met wie we nog voor de definitieve bescherming een positief discours hadden opgevat. Hij was ons project vanaf de start genegen en is het met groeiend enthousiasme blijven volgen. Hij was het ook die ons de ruimte heeft geboden om de oorspronkelijke, totaal versleten, kerkvloer te mogen vervangen door een 100% replica. En ten slotte provinciaal directeur Mira Van Olmen, die samen met ons bemiddelde bij de Afwijkingscommisie toen we om noodzakelijke toegevingen gevraagd hadden op vlak van brandpreventie.

Tom Van Mieghem: Inderdaad, Mira Van Olmen heeft daar het principe van de ‘box in box’ voor ons verdedigd. Wij ervaren de tussenkomst van Onroerend Erfgoed in de voorstudie, vergunningsaanvragen en de ondersteuning bij realisatie als zeer constructief!

Iris Pauwels: We zijn met ons bureau gewoon om met erfgoed om te gaan. Daardoor hebben alle eisen allang geen dwingend karakter meer voor ons, maar vormen ze net een boeiende uitdaging. De creatieve zoektocht die zo ontstaat opent verrassende perspectieven. In de Schoolkerk krijgt zonlicht letterlijk en figuurlijk de ruimte om binnen te vallen. Men kan de gewelven van dichtbij zien, waardoor bewondering ontstaat voor vakmanschap uit het verleden.

- Hoe onstond het idee voor zo’n moderne ‘box in box’?

Tom Van Mieghem: Uit respect, omdat je niet kan raken aan de prachtige gepolychromeerde wanden. Dan zoek je naar een concept dat onafhankelijk staat. De technieken en de draagstructuur moesten eenvoudig en compact zijn, om ze zo onzichtbaar mogelijk te kunnen integreren. Dat was een uitdaging voor de ingenieurs en aannemers. De box meet 3 keer 105 m² en weegt ca. 200 ton, en wordt gesteund door 14 fijne kolommen. Hij heeft dus een beperkte impact op het schip.

Ben Boone: Door de weloverwogen inplanting en volumetrie van de box heb je binnen nog steeds de ervaring in een grote kerk te staan. De ‘box in box’ straalt ook kwaliteit uit, en is afgewerkt met een harmonieus kleurenpalet, wat ervoor zorgt dat het nieuwe volume zich niet opdringt in de bestaande ruimte.

Tom Van Mieghem: We hebben gewerkt met strakke witte vlakken, ingewerkte verlichting en ruimtehoge beglazing, om de kleurenpracht van de kerk te laten reflecteren door de ruimten. Op de eerste en tweede verdieping hebben alle lokalen uitzicht op de kruisweg en de glasramen. Op het dak van de box vormt zich een stille werkplek voor het lerarenkorps. We kozen voor een afwerking in koraalrood padoek, wat zorgt voor een intieme sfeer onder het gewelf.

- Hebben jullie elders inspiratie opgedaan?

Tom Van Mieghem:  We wilden een eigentijdse ruimte voor de leerlingen scheppen, waarbij de sacrale bestemming voor de schoolgemeenschap maximaal behouden bleef. We hebben niet meteen een gelijkaardig voorbeeld gezocht, laat staan gevonden.

Marina De Vuyst: Klopt. We zijn vertrokken van de krachten van het gebouw, de noden van de school en van de randvoorwaarden die Onroerend Erfgoed gesteld had.

Iris Pauwels: Het gegeven was duidelijk: een beschermde kerk met rijk gepolychromeerde wanden, mooie glasramen en houtsnijwerk die alle aandacht opeisen eens je de kerk binnenkomt. Eenvoud, uit respect maar ook als tegenpool, was de inspiratiebron.

Tom Van Mieghem: En met slechts 230 m² beschikbare vloeroppervlakte konden we niet anders dan in de hoogte te denken.

- Herbestemming biedt niet alleen een uitdaging voor architecten, het kan ook een meerwaarde zijn voor het erfgoed. De introductie van een nieuw en opwindend, modern element zorgt hier voor nieuwe en unieke doorzichten op de decoratieve aspecten van de kerk. Er werd extra ruimte gecreëerd én de erfgoedwaarde bleef intact. Kunnen jullie begrijpen waarom minister Bourgeois zoveel belang hecht aan herbestemming en hergebruik van onroerend erfgoed, en het ziet als de toekomst van het erfgoedbeheer in Vlaanderen?

Marina De Vuyst: Het doet inderdaad deugd om te zien dat heden en verleden zo’n mooie match kunnen vormen. Persoonlijk zijn de lokalen op de tweede verdieping mijn favoriete plek, omdat je hier bijna oog in oog staat met de prachtige glasramen. De lift nemen terwijl de zon door de glasramen schijnt, voelt aan als opstijgen naar de hemel. De derde verdieping ten slotte brengt je heel dicht bij de gewelven van de kerk en doet je beseffen hoe klein en nietig je bent in dit immense gebouw. De keuze van de materialen en de uitgekiende verlichting zorgen ervoor dat je vanop elke plek in de box geniet van de verbinding tussen geschiedenis en toekomst. We nodigen minister Bourgeois uit om dit ook met eigen ogen te komen ontdekken…

Tom Van Mieghem:  Onroerend erfgoed functioneel aanwenden is een actueel thema, en MT-architecten zet zich hier steeds meer voor in. Het is soms vechten tegen een massa normen en verordeningen, wat het uiteraard niet evident maakt voor de opdrachtgevers. Mevr. De Vuyst en de Raad van Bestuur hebben alle mogelijke inspanningen gedaan om het concept dat we hebben bedacht te realiseren. Zonder compromissen werd de kerk een representatieve ruimte voor opleiding, vergaderen, muziek, ontmoeting en nog zoveel meer.

- Ik ga ervan uit dat de school blij is met het resultaat? Hoe voelt het om een uniek stukje toparchitectuur te mogen beheren?

Marina De Vuyst: Hiervoor wil ik onze huidige Broeder Overste, Broeder Robert, citeren. Voor hem is dit “een droom die uitkomt”. De kerk krijgt eindelijk een mooie, originele en zinvolle herbestemming. Het gebouw wordt opnieuw een plek waar jongeren graag naartoe zullen komen en waar ze verleden en heden met elkaar kunnen verbinden. Dit project is een mijlpaal in de realisatie van de missie van de Stichting Hiëronymus, nl. zorg dragen voor het patrimonium en de waarden van de Broeders Hiëronymieten.

- Hoe zijn de reacties van het publiek?

Marina De Vuyst: Alle mensen die we tot nu toe hebben rondgeleid in de Schoolkerk en in de box, zijn sprakeloos én enthousiast. Bij de officiële opening van het gebouw hoorde ik niets anders dan ooh en wauw! Op 10 september a.s. nemen we deel aan de Open Monumentendag. Ik nodig iedereen uit om een kijkje te komen nemen.

- Ik dank jullie voor dit gesprek.

Links

Reacties (0)

Reageer op dit artikel