In 2000 en 2002 werden twee scheepswrakken van het koggetype gevonden bij graafwerken aan het Deurganckdok. Momenteel onderzoekt het agentschap Onroerend Erfgoed beide koggen.

Wat is een kogge?

Een kogge is een type goederenschip dat een niet te onderschatten rol heeft gespeeld in de middeleeuwse handel. In de late middeleeuwen was het huidige Vlaamse Gewest een belangrijk economisch en cultureel gebied in Europa. De bloei en de expansie van de steden gingen gepaard met een drukke handel. De rivieren en kanalen verbonden de machtige steden met de havens van Brugge en Antwerpen, die op hun beurt voor de import en export met de rest van de bekende wereld zorgden. Ze waren cruciale handelsknooppunten binnen de Hanze, een samenwerkingsverband van handelaren en steden in het gebied rond de Noord- en Oostzee. Allerlei schepen zorgden voor de logistieke sterkte van de handelssteden, maar de kogge werd het meest gebruikt, als robuust schip dat grote ladingen kon vervoeren, snel en relatief gemakkelijk gebouwd kon worden en bovendien vrij bedrijfszeker was. Tot enkele decennia geleden kenden de historici dit schip enkel uit iconografische bronnen (afbeeldingen). Sinds de jaren 60 werden er in het buitenland ook materiële resten van koggen gevonden, meestal fragmentarisch.

De Kogge

Tijdens graafwerken aan het Deurganckdok te Doel kwamen in het najaar van 2000 de resten van een zeer goed bewaarde kogge aan het licht. Het gevaarte is gemaakt van eikenhout, en is ongeveer 22 meter lang en 7 meter breed. Toen het in de vaart was moet het netto zo’n 100 ton gewogen hebben. In 2002 werden de resten gevonden van een tweede, fragmentair bewaarde kogge met ongeveer dezelfde afmetingen als de voorgaande vondst. De eerste dendrochronologische analyses (studie van de jaarringen) wezen uit dat de schepen uit de eerste helft van de veertiende eeuw dateren. De publieke belangstelling voor de vondst is zeer groot, maar vooral het wetenschappelijke belang is niet te onderschatten. Na de opgraving werden de resten door de Archeologische Dienst Waasland (ADW) geborgen en opgeslagen in 33 speciaal daartoe ontworpen metalen containers, in afwachting van verder onderzoek. Gezien de tijdsdruk was dat een echt huzarenstukje.

Studie en conservatie

In een eerste fase nam men enkele zeer dringende maatregelen om de inhoud van de containers beter te beschermen. Nadien bracht men container per container naar het Waterbouwkundig Laboratorium in Antwerpen waar de sanering van de containers en houtresten kon gebeuren. Op deze locatie vindt momenteel ook het wetenschappelijk onderzoek plaats. 

Alle planken en spanten zijn onderworpen aan een scheepsarcheologisch onderzoek. Tegelijk werden diverse natuurwetenschappelijke analyses uitgevoerd. Zo maken dendrochronologie, houtdeterminatie en de analyse van planten, pollen en micro-organismen in hout, teer en breeuwsel deel uit van het onderzoek. De resultaten zullen hopelijk een antwoord bieden op volgende vragen: Hoe werd De Kogge gebouwd? Waar gebeurde dat (past het schip in een regionale bouwtraditie)? Hoe werd het schip gebruikt? Waar is het overal geweest?

In de tweede fase van het project komt het museale aspect aan bod. Na onderzoek is gebleken dat de bewaringstoestand van het hout goed genoeg is om De Kogge te conserveren, reconstrueren en tentoon te stellen aan het publiek. Het conservatieproces vindt plaats in een loods op het Eilandje die volledig aangepast en uitgerust is met de nodige fasciliteiten. De Kogge is een imposant topstuk uit ons rijke maritieme verleden dat tot een echt icoon kan uitgroeien.

Publiekswerking

De Kogge twittert, blogt en heeft haar eigen Facebookpagina. Zo bericht ze over haar belevenissen als onderzoeksobject maar ook over de historische context van de Hanze en Antwerpen gedurende de late middeleeuwen. Het is de bedoeling dat het publiek op die manier samen met het 700-jarige schip het traject van het onderzoeksproject kan volgen. Deze 'live' ontsluitinig wordt aangevuld met educatieve activiteiten, zoals 'Expert in de klas: Het mysterie van De Kogge' .

Wetenschappelijke resultaten

Sinds september 2014 is de onderzoeksfase van De Kogge afgelopen. Elke onderzoeker bundelde ondertussen zijn of haar resultaten en geeft er een wetenschappelijke onderbouwde interpretatie aan. Dit resulteert in verschillende publicaties in gespecialiseerde vaktijdschriften die wereldwijd gelezen worden.

- Haneca, K. and Daly, A. (2013), Tree-Rings, Timbers and Trees: a dendrochronological survey of the 14th-century cog, Doel 1. International Journal of Nautical Archaeology. Volume 43, Issue 1, 87-102.

- Deforce et al (2014), Tracking ancient ship routes through the analysis of caulking material from shipwrecks? The case study of two 14th century cogs from Doel (northern Belgium). Journal of Archaeological Science. Volume 43, 299-314.

- Vermeersch, J. and Haneca, K. (2014), Construction Features of Doel 1, a 14th-Century Cog found in Flanders. International Journal of Nautical Archaeology. Volume 44, Issue 1, 111-131.

-Vermeersch, J.; Haneca, K. and Daly, A. (2015), Doel 2: a second 14th-century cog wrecked in den Deurganck, Doel, Belgium. The International Journal of Nautical Archaeology. doi: 10.1111/1095-9270.12117.

Artikels kan je opvragen via mail.

Links