Van oktober 2011 tot september 2016 voerde het agentschap Onroerend Erfgoed in samenwerking met de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) onderzoek uit naar de erfgoedwaarden van de sociale woningbouw in Vlaanderen. De aanleiding voor dit onderzoek was de doelstelling van de Vlaamse Regering om de sociale huurwoningen tegen 2020 te renoveren op energetisch vlak. Het opzet van deze studie was om de prioriteiten inzake erfgoedbeheer en –beleid beter af te stemmen op dit renovatieprogramma.

De erfgoedwaarde van de sociale woningbouw

Het verhaal van de sociale huisvesting in Vlaanderen is een boeiend en rijk verhaal, dat we in versteende vorm terugvinden in de gebouwde omgeving. Het patrimonium van de sociale huisvestingsmaatschappijen weerspiegelt de evolutie in de huisvesting van de arbeidersklasse in Vlaanderen de afgelopen 100 jaar. Maar dat niet alleen.

Sociale woningbouw was vaak het proefterrein voor nieuwe opvattingen, methoden en modellen inzake bouwen en wonen. Zo werden in de vroege jaren van de ‘volkshuisvesting’ woningen gebouwd om opvoedend te werken op het vlak van hygiëne of rationeel huishouden. Om goedkoop en snel te bouwen experimenteerde men met nieuwe bouwmaterialen en -technieken. En er werden ook vernieuwende architecturale en stedenbouwkundige modellen gehanteerd, zoals de tuinwijk tijdens het interbellum en de modernistische hoogbouw in de jaren na de Tweede Wereldoorlog.

De kennis over dit patrimonium bleef echter vooral beperkt tot enkele topwerken van bekende namen. Veel minder is geweten over de enorme activiteit van de honderden sociale huisvestingsmaatschappijen, die nochtans een beslissende impact hebben gehad op de gebouwde omgeving in Vlaanderen en op de concrete invulling van het sociale woningbouwbeleid.

Onderzoeksopzet

In dit onderzoek gingen we op zoek naar die wijken en woningen waarin de erfgoedwaarden het best bewaard bleven. Deze wetenschappelijk onderbouwde bepaling van de erfgoedwaarden gebeurde op basis van een objectief en typologisch afwegingskader. Door gelijkaardige woningbouwprojecten tegen elkaar af te wegen, kan men immers de meest unieke of representatieve voorbeelden van een bepaalde typologie (zoals het woonerf uit de jaren 70) selecteren. Alle circa 140.000 huurwoningen die gebouwd werden voor 1985 en die vandaag nog tot het patrimonium behoren van de maatschappijen werden aan dit systematisch-typologisch onderzoek onderworpen.

Doelstelling en fasering van het onderzoek

Het doel van dit onderzoek is dat de sociale huisvestingsmaatschappijen en de sectorarchitecten van de VMSW reeds in de planningsfase van de renovaties rekening kunnen houden met de erfgoedwaarden van hun patrimonium. Maar ook voor de consulenten beheer van het agentschap Onroerend Erfgoed en voor lokale overheden is de studie een effectief instrument om de erfgoedwaarde van de sociale woningbouw in te schatten en goed te beheren.

Fase 1 (oktober 2011 - oktober 2012) omvatte een eerste inschatting van de erfgoedwaarde op basis van desktop-onderzoek wat resulteerde in een indicatieve lijst van panden en wijken met erfgoedwaarde.

In fase 2 (november 2012 - december 2014) werd het patrimonium verder bestudeerd aan de hand van veldwerk, literatuurstudie, archiefonderzoek en consultatie van bouwmaatschappijen en experten. Deze fase resulteerde in een definitieve lijst van panden en wijken met erfgoedwaarde en een nota over de gehanteerde selectiecriteria en erfgoedwaarden.

Tijdens fase 3 (januari 2015 – augustus 2016) werden die gebouwen en wijken met erfgoedwaarde opgenomen in de Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Ook werden 15 omkaderende themateksten opgenomen in de themamodule. Daarnaast werkten we een op het beheer gerichte evaluatie van dit patrimonium uit, met een omschrijving van de concrete elementen die aan de erfgoedwaarde bijdragen. Is het algemene aanlegplan van waarde of gaat het om het gebouwtype? Dient men bij renovatie rekening te houden met details zoals kleurenschema’s of schrijnwerk? Hoe belangrijk is het om de grondplannen intact te houden?  Deze evaluatie werd ook  per type uitgewerkt zodat ze breed toepasbaar is.

Links

Gerelateerde blogartikelen